दसी → हक
संकल्प → दृढ निश्चय
निष्ठा → प्रमाण
कर्जा → ऋण
जमदार बा ऐना हेर्दै मुस्कुराइरहेका थिए 'बुढेसकालमा पनि कति नक्कल पार्न जानेको' भनी छेउमै बसेकी श्रीमतीले भनिन् ।
💡 जमात / बृन्द / गण
💡 टोप = टोपी; तोप = भारी हतियार
जनक्रान्तिदेखि ओता श्रीधरले अड्डाखानामा पनि आफ्नो रोब रवाफ प्रशस्त जमाइराखेका थिए । भने जस्तो नभए भने बजारमा ढ्वाङ फुकेर पर्चा बाँड्दै हिँड्थे ।
टुक्का (उखान/भनाइ): ढ्वाङ फुक्नु (हल्लाखल्ला गर्नु)
फरक वाक्यमा: उसले जति ढ्वाङ फुकेर हिँडे पनि कुनै काम भएन ।
पारिभाषिक शब्द: अड्डाखाना (सरकारी कार्यालय)
फरक वाक्यमा: उनले अड्डाखानाबाट प्रमाणपत्र लिए ।
💡 च वर्गको पञ्चमाक्षर = ञ
💡 वात+आवरण = वातावरण
गरिब मानिसलाई गरिबले नै हेप्ने गर्छन् तर यो कुरा ठिक होइन । समुन्नत राष्ट्र निर्माणका लागि हामीले सबैसँग मिलेर पो काम गर्नुपर्छ ।
गरिबले — संज्ञा/विशेषण → यहाँ संज्ञावत् प्रयोग (कर्तृ कारक, ले विभक्ति)
तर — समुच्चयबोधक अव्यय (विरोधवाचक)
समुन्नत — विशेषण (गुणवाचक, 'राष्ट्र'को विशेषता दिने)
(क) आयुर्वेदिक उपचार गर्न भनी हिँडेका बुद्धिमान् दङ्गाली प्रज्ज्वलले अस्पतालमा पुगेर डाक्टरलाई अभिवादन गरे ।
(ख) बुबा बैठककोठामा हुनुहुन्थ्यो । आज भोलि बुबा टीभी हेर्नुहुन्छ । दाहिने हातको बुढीऔँलाले रिमोट थिचिरहनुभएको देखेँ ।
उपसर्ग: अभिवादन = अभि+वादन | आयुर्वेदिक = आयुर्वेद+इक (उपसर्ग: आयु+र्+वेद)
प्रत्यय: बुद्धिमान् = बुद्धि+मान् | दङ्गाली = दाङ+आली
समस्त: बैठककोठा = बैठक+कोठा (विग्रह: बैठकको कोठा)
विग्रह: दाहिने हात → दाहिनेको हात
द्वित्व: आज भोलि (आज+भोलि) — नजिकको भविष्य; बुढीऔँला — यहाँ द्वित्व होइन
नेत्रलालले गीत गाए । उनले मादल बजाए । आफैँ पनि नाचे । अरूलाई पनि नचाए ।
नेत्रलालले गीत गाउँदै छन् । उनले मादल बजाउँदै छन् । आफैँ पनि नाच्दै छन् । अरूलाई पनि नचाउँदै छन् ।
१. राम्रोसँग पढाइमा ध्यान दिनुस् ।
२. विद्यालयमा नियमित जानुस् ।
३. शिक्षकको कुरा ध्यानले सुन्नुस् ।
४. परिवारको मान-इज्जत राख्नुस् ।
ठूलो मुस्किलसँग नजरबन्दबाट छुटेपछि लामो सास फेरेर राजेन्द्रलक्ष्मीले भनिन्, 'दयाको फल मैले पाएँ ।'
सहकार्य सिकाइ भनेको समूहमा क्रियाकलाप गरेर सिक्ने विधि हो । यस प्रणालीमा सिकाइने कुनै पनि विषयको विषयवस्तुको सिकाइ, उक्त विषयवस्तुमा प्राप्त गरेका सूचना तथा अनुभवलाई एकआपसमा आदानप्रदान गरेर सिक्छन् ।
शीर्षक: स्वदेशकै माटोमा सुगन्ध
प्रवीण धेरै धन कमाउने लोभले विदेश गयो तर विदेश स्वदेश जस्तो नहुनु, दिनमा १४ घण्टासम्म कामहरूमा जोतिँदासमेत गएको ऋण तिर्न नसक्नु, ऊ देश र गाउँघरको सम्झनाले पिरोलिनु, ऊ तुरुन्त विदेश छोडेर आउन पनि नसक्नु, उसले निकै वर्ष दुःख गरेर केही धन आर्जन गर्नु, देशमा फर्केर सानोतिनो लगानी गरी आफ्नै खेतबारीमा पाखुरा खियाउने निधो गर्नु, अहिले आफ्नै देशमा कृषि व्यवसाय अँगाल्नु, उनका आमाबुबा बुढेसकालमा साहरा पाएर अत्यन्त खुसी हुनु ।
सन्देश: स्वदेशमा बसेर साना लगानी गरी खेती व्यवसाय गर्नु विदेशमा कष्ट उठाउनुभन्दा श्रेयस्कर हुन सक्छ ।
मिति: [मिति]
श्रीमान् वडाध्यक्षज्यू,
वडा नं. [नं.]
विषय: फुटबल खेलका लागि भौतिक पूर्वाधार विस्तार गरिदिनेबारे ।
महोदय, हाम्रो विद्यालय [नाम] मा फुटबल खेलका लागि आवश्यक खेलमैदान र उपकरणको अभाव छ । यसले गर्दा विद्यार्थीहरूको शारीरिक विकास र खेलकुदमा भाग लिन कठिनाइ भइरहेको छ ।
अतः विद्यालयमा खेलमैदान र खेलसामग्रीको व्यवस्था गरिदिनुहुन सादर अनुरोध छ ।
निवेदक,
[नाम]
एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति मानिन्छ । यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा समेत हेरिएको छ ।
१. एलोप्याथिक पद्धति हाल सर्वाधिक लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति हो ।
२. यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्याय मानिन्छ ।
३. होमियोप्याथी वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा प्रचलित छ ।
४. एलोप्याथी र आयुर्वेद दुवै चिकित्सा शास्त्र हुन् ।
परापूर्व कालदेखि यस पवित्र भूमिमा रहेको ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग हातेमालो गर्दै मेरो देशको शिक्षाले सुन्दर यात्रा गरेकै छ ।
परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको समन्वयमा नेपालको शिक्षाले सुन्दर विकास गरिरहेको छ ।
जुटेका ज्ञानले जो छन् पाद्दै धर्ती मनोहर / उठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर ।
म त दोउधारामा परेको छु । उनीसँग सम्झिर्रहने भएँ, फाँटमा अल्मलिएको गोरु जस्तै पसिना चुहाइ चुहाइ बाटो नपाएर घुमिरहने भएँ, रुमल्लिरहने भएँ ।
'आयाम कथा'ले विधवा विवाहप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण राखेको छ जुन नेपाली समाजको परम्परागत रूढिवादिताविरुद्ध एक प्रगतिशील विचार हो ।
सहमतिका तर्क: १. विधवा नारीलाई पुनः जीवन बाँच्ने अधिकार छ — यो मानव अधिकार हो । २. एक्लो जीवन बिताउन बाध्य पार्नु सामाजिक अन्याय हो । ३. विधवा विवाहले नारीको आत्मनिर्भरता र सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ ।
निष्कर्ष: समाज प्रगतिशील हुनका लागि यस्ता उदार विचारहरू आवश्यक छन् ।
आशिष देउ एकै र फेरि पसिना बगाउँम / नेपाली हाम्रो श्रम र सीप स्वदेशमै लगाउँम ।
यस पंक्तिमा नेपालीलाई एउटै आशिष — स्वदेशमा काम गर्ने प्रेरणा — दिएर देश निर्माणमा योगदान गर्न आह्वान गरिएको छ ।
'आशिष देउ एकै' — एउटा मात्र आशिष पर्याप्त हुन्छ यदि हामी मेहनत गर्न तयार छौँ ।
'पसिना बगाउँम' — श्रम र परिश्रम नै विकासको आधार हो ।
'नेपाली हाम्रो श्रम र सीप स्वदेशमै लगाउँम' — विदेश पलायन नगरी स्वदेशमा श्रम र सीप लगाएमा देशको विकास हुन्छ ।
निचोड: श्रम र सीपलाई स्वदेशमै उपयोग गर्नु नै देशप्रतिको सच्चा सेवा हो ।
'आयाम कथा' एक संवेदनशील र मार्मिक कथा हो जसले नेपाली समाजमा विधवा महिलाको कठिन जीवनको वास्तविकता चित्रण गर्छ ।
कथामा विधवाको सङ्घर्ष: कथाको पात्र शन्तमाया पतिको मृत्युपछि एक्लो जीवन बिताउन बाध्य छिन् र समाजले उनलाई 'अपशकुन' मान्दछ। घरको काम गर्दादेखि सामाजिक समारोहसम्म विभेद छ ।
उदार दृष्टिकोण: कथाले विधवा पुनर्विवाहका पक्षमा उदार विचार राखेको छ — यस्तो नारीलाई जीवन फेरि सुरु गर्ने अधिकार हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ ।
सामाजिक व्यङ्ग्य: कथाले समाजको पाखण्ड र रूढिवादितामाथि व्यङ्ग्य गरेको छ — बाहिरबाट सहानुभूति देखाउने मानिसहरू भित्रबाट भने शोषण गर्छन् ।
निष्कर्ष: यो कथा नेपाली समाजको यथार्थ चित्रण हो र विधवा अधिकारप्रति सचेतना जगाउने सामयिक रचना हो ।
संरचना: परिचय → मुख्य विचार → निष्कर्ष | अङ्क: विषयवस्तु (३) + भाषा (२) + संगठन (२)