अनाहक → कुनै प्रयोजनबिना
घैयो → किराँतको धर्मशास्त्र
क्षितिज → पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने स्थान
विदुषी → विद्वान् महिला
खेतीपातीबाट जीवन धान्ने नेपालीको पुरानै चलन हो । खेतीपातीका कामहरूमा आधुनिक यन्त्र उपकरणका सट्टा अझै कुटो, कोदाली र हलो जस्ता औजार नै चलनचल्तीमा छन् ।
💡 कोदालो = ठूलो; कोदाली = सानो
हुने बिरुवाको चिल्लो पात भने झैँ राम सानैदेखि मिहिनेती र इमानदार थिए । उनी पढाएका कुरा फटाफट याद गर्थे त्यसैले उनी जीवनमा सफल भए ।
उखान: हुने बिरुवाको चिल्लो पात
फरक वाक्यमा: सानैदेखि राम्रो पढ्ने लक्ष्मणलाई देखेर लाग्छ — हुने बिरुवाको चिल्लो पात भने जस्तो ।
अनुकरणात्मक शब्द: फटाफट
फरक वाक्यमा: उनले फटाफट आफ्नो काम सिध्याए ।
💡 व+इ+श्+व = विश्व
💡 अनुकरणात्मक द्वित्व शब्द — रेफसहित
काञ्छो स्वदेशमा नै बसेर उद्यमशील कार्य गर्छ भन्छ । उसको विचार मलाई त अति राम्रो लाग्यो ।
स्वदेशमा — संज्ञा (स्थानवाचक, अधिकरण कारक, मा विभक्ति)
बसेर — क्रियाविशेषण (तरिका/हाल बताउने क्रियाविशेषण वाक्यांश)
अति — क्रियाविशेषण (परिमाणवाचक, 'राम्रो' लाई विशेषता दिएको)
(क) मानवीय संवेदनाको युगीन लय पकडेर कलाकृति सिर्जना गर्ने कलाकार संसारमा विरलै जन्मिन्छन् ।
(ख) हाम्रा ठूलो बुबा धोब्रेसुरुवाल लगाएर सबैको घरघरमा डुली कसैको घरमा झ्झगडा भएको छ कि भनी कुरा बुझ्नुहुन्थ्यो ।
उपसर्ग: विरलै = वि+रल+ऐ | संसारमा = सम्+सार
प्रत्यय: मानवीय = मानव+ईय | कलाकार = कला+कार
समस्त: धोब्रेसुरुवाल = धोब्रे+सुरुवाल (विग्रह: धोब्रेको सुरुवाल)
विग्रह पदावली: घरघरमा → घर-घर = प्रत्येक घरमा
द्वित्व: घरघर (घर+घर = द्वित्व शब्द, 'हरेक घर' अर्थमा)
संगीता बिहान सबेरै उठ्छिन् । उनी आफ्नो बिहानको काम सकेर केहीबेर गृहकार्य गर्छिन् । उनी आमालाई भान्साको कामहरूमा सघाउँछिन् । उनी खाना खाएर समयमै विद्यालय जान्छिन् ।
संगीता बिहान सबेरै उठ्थिन् । उनी आफ्नो बिहानको काम सकेर केहीबेर गृहकार्य गर्थिन् । उनी आमालाई भान्साको कामहरूमा सघाउँथिन् । उनी खाना खाएर समयमै विद्यालय जान्थिन् ।
१. शैक्षिक भ्रमणमा जाँदा सधैँ समूहमा रहनुस् ।
२. नयाँ ठाउँको जानकारी नोटबुकमा टिपेर राख्नुस् ।
३. स्वास्थ्यको ख्याल गर्नुस् र सफा खाना मात्र खानुस् ।
४. आफ्नो समानको राम्रोसँग हेरविचार गर्नुस् ।
जे होस् ल, आफ्नै कुरा गरूँ, धेरै पटक भइसक्यो, एउटा लेख तपाईँले मसित माग्नुभएको छ तर पटकपटक मैले 'पखर्नोस्' भन्दै आएको छु, पखार्एको छु ।
समाज गतिशील छ । हरेक व्यक्ति सुनौलो भविष्यको खोजीमा लागेको हुन्छ । शोषण, अत्याचार र विभेद नहोस् भन्ने चाहना अधिकांश मानिसको हुन्छ ।
शीर्षक: जुक्तिबुद्धिको जित
बादशाह अकबरको राज्यमा वीरबल नामक बुद्धिमान् मन्त्री हुनु — कुनै महाजनको बहुमूल्य हिराको हार चोरी हुनु — महाजनले वीरबलकहाँ गएर चोर पत्ता लगाइदिन आग्रह गर्नु — वीरबलले महाजनलाई आफ्नै सातै जना नोकरहरूलाई लिएर भोलिपल्ट आउन भन्नु — नोकरहरू भोलिपल्ट आउनु — वीरबलले सात जना नोकरलाई एकएकओटा लठ्ठी दिनु र भन्नु — जसले हार चोरेको छ, मन्त्रको बलले उसको लठ्ठी एक अङ्गुल लामो हुने छ — भोली सबै मेरो दरबारमा उपस्थित हुन भन्नु — घर गएर हार चोर्ने नोकरले लठ्ठी एक अङ्गुल छोटो पार्नु — भोलिपल्ट दरबारमा लठ्ठीवाला उपस्थित हुनु — वीरबलले सबैको लठ्ठी नापेर चोरको लठ्ठी छोटो पाउनु — जुक्तिबुद्धिले जस्तोसुकै काम पनि सहज रूपमा सम्पन्न हुनसक्छ भन्ने सन्देश ।
मिति: [मिति]
श्रीमान् वडाध्यक्षज्यू,
वडा नं. [वडा नं.]
विषय: शैक्षिक अवलोकन भ्रमणका लागि आर्थिक सहयोग माग गरिएको ।
महोदय, हाम्रो विद्यालय [विद्यालयको नाम] ले [मिति]मा [गन्तव्य]मा शैक्षिक अवलोकन भ्रमण आयोजना गर्न लागेको छ । उक्त कार्यक्रमका लागि पर्याप्त आर्थिक स्रोत छैन ।
अतः शैक्षिक भ्रमणका लागि आर्थिक सहयोग प्रदान गरिदिनुहुन सादर अनुरोध गर्दछु ।
निवेदक,
[नाम]
एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति मानिन्छ । यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा समेत हेरिएको छ । होमियोप्याथी चाहिँ वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा प्रचलित छ ।
१. एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति हो ।
२. एलोप्याथिकलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्याय मानिन्छ ।
३. होमियोप्याथी र आयुर्वेद दुवै चिकित्सा शास्त्र हुन् ।
४. एलोप्याथीमा रोग निको पार्न सुरुमा रोग घटाउने औषधी दिइन्छ ।
अधिकारभन्दा कर्तव्य महान् छ । कर्तव्यभन्दा ठूलो अर्को कुनै वस्तु हुन सक्दैन । त्यसैले त हाम्रा धर्मग्रन्थ र उपनिषद्मा कर्तव्यको महिमा र सर्वोच्चताको चर्चा छ ।
संसारका सबै धर्मग्रन्थले कर्तव्यलाई अधिकारभन्दा महान् मानेका छन् र कर्तव्यपालन गर्ने व्यक्ति नै आदर्श व्यक्तिका रूपमा चिनिन्छ ।
जुटेका ज्ञानले जो छन् पाद्दै धर्ती मनोहर / उठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर / समर्पित भएका छन् जो सदा न्यायखाति / संसारमा उठेका छन् तिनैका विजयी शिर ।
किन बस्ने यहाँ ? एक गाँस खानाका निम्ति नोकरी गर्नुपरे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइहरूको गरौँला... जति पसिना बगाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बगाऊँला... एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटोमा उब्जाउँला ।
राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिचको घरझगडा देशको स्वतन्त्रता र सुरक्षामा बाधा बन्दैछ भन्ने एकाङ्कीको केन्द्रीय समस्या हो ।
राजेन्द्रलक्ष्मीलाई सल्लाह: देवरसँगको व्यक्तिगत मतभेद देशको सङ्कटकालमा पन्छाउनुपर्छ । राष्ट्रिय एकता पारिवारिक कलहभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ ।
बहादुर शाहलाई सल्लाह: देश बचाउन भाउजूको साथ लिनु नै बुद्धिमानी हो — व्यक्तिगत अहम् छाडेर राष्ट्रको आह्वानलाई प्राथमिकता दिनुस् ।
निष्कर्ष: 'आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो' — यस भनाइलाई मनमा राखी दुवैले मिलेर देश जोगाउनुपर्छ ।
(क) हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वत शृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन ।
(ख) कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिँ ज्ञानवान् हुनाले अवसरमा नै विचार गरेर आफैँ पनि जानुपर्छ ।
यस उद्धरणमा नेपाली साहित्यको बहुमुखी र विस्तृत स्वरूपको वर्णन गरिएको छ ।
'हिउँको माझमा जन्मेको' — नेपालको भू-सांस्कृतिक परिचय: हिमाल, पहाड र तराईको विविधता ।
'एउटै पर्वत शृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन' — नेपाली साहित्य एउटा मात्र प्रवृत्ति वा धाराको सीमामा थुनिएर रहँदैन; यसको विस्तार बहुआयामिक र विश्वव्यापी छ ।
निचोड: नेपाली साहित्य आफ्नै विविधता र बहुलतामा सदैव समृद्ध रहनेछ ।
यस कविताले नेपालीहरूलाई विदेश पलायन छाडेर स्वदेशमै आफ्नो श्रम र सीप लगाउन प्रेरित गर्छ ।
कवितामा व्यक्त विचार: नेपाल विविध सम्पदाले भरिएको देश हो — यहाँ कृषि, जलस्रोत, पर्यटन र उद्योगमा अपार सम्भावना छ । नेपालीले स्वदेशमा काम गर्दा देशको विकास हुन्छ, परिवार सँगै रहन्छ र राष्ट्रिय उत्पादन बढ्छ ।
समीक्षा: कवितामा व्यक्त विचार अत्यन्त सामयिक छ तर व्यावहारिक कार्यान्वयनका लागि सरकारले रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नु, उचित पारिश्रमिकको व्यवस्था गर्नु र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नु अनिवार्य छ ।
निष्कर्ष: कविताको आदर्श र व्यावहारिक नीतिको संयोजनले मात्र स्वदेशमा श्रम र सीप उपयोगको सपना साकार हुन्छ ।
संरचना: परिचय → मुख्य विचार → निष्कर्ष | अङ्क: विषयवस्तु (३) + भाषा (२) + संगठन (२)